اين آن وجهى است كه زمخشرى در آخر كلامش كه ما نقل كرديم ذكر كرده ، و اشكالش هم از نظر خواننده گذشت . و صرفنظر از آن اشكال ، اين وجه همانطور كه قبلا هم گفتم جوابگوى اين سؤال « كه چرا آسمان را به لفظ جمع آورده » نيست . وجه سوم اينكه منظور از اينكه فرمود : « ما دام كه آسمان و زمين باقى باشند » اين است : ما دام كه آخرت باقى باشد . و آخرت هم دائمى و ابدى است هم چنان كه دوام آسمان و زمين دنيا هم به قدر دوام خود دنيا است ، و بعيد نيست كه اصلا آوردن آسمان و زمين به عنوان تشبيه باشد ، مثل اينكه بگويى : « گفتار او حرف زدن استهزاء گران مسخره است » يعنى مثل حرف زدن ايشان است . « 1 » در اين وجه نيز اشكال مىشود كه اگر همانطور كه ما گفتيم مقصودشان تشبيه باشد خلاف مقصود يعنى انقطاع را مىرساند ، و اگر بخواهد دوام را برساند لفظ از آن قاصر است . وجه چهارم اينكه ، منظور از آن صرف افاده طولانى و ابدى بودن آنست ، نه اينكه بخواهد بقاى آن را محدود به بقاى آسمانها و زمين كند . آرى ، عرب براى افاده ابديت هر چيزى الفاظ و عبارات بسيارى دارد ، كه آنها را استخدام مىكند ، بدون اينكه معناى تحت اللفظى آنها منظور باشد ، مثل اينكه مىگويد : « فلان مطلب هم چنان ادامه دارد تا زمانى كه شب و روز در پى هم درآيند » و « تا زمانى كه آفتاب طلوع و غروب كند » و « تا زمانى كه ستاره اى از افق سر برآورد » و « تا زمانى كه نسيمى بوزد » و « تا زمانى كه آسمانها بر جاى باشند » . البته اين مثالها را بدان جهت مىآورند كه پنداشته‌اند امور نامبرده يعنى طلوع خورشيد و ستاره ، و وزش باد و اختلاف شب و روز ، دائمى و هميشگى است ، و بعد از اين پندار مثالهاى نامبرده را موضوع براى تبعيد و تاييد قرار داده‌اند . « 2 » جواب اين حرف اين است كه اگر عرب چنين عباراتى را مثال و موضوع تابيد ( هميشگى ) قرار داد براى آن پندار غلطى بوده كه در باره ابدى بودن آن امور داشته است ، اما خداى سبحان كه در كلام خود موقت و فانى بودن آن امور را تصريح كرده و ايمان به فانى بودن عالم را يكى از فرايض اعتقادى قرار داده ، از او پسنديده نيست كه ابديت بهشت و دوزخ را به آسمانها و زمين مثل بزند ، او چطور ممكن است چنين كارى بكند با اينكه خود فرموده : « ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى » « 3 » .

--> ( 1 ) تفسير المنار ، ج 12 ، ص 162 - 163 ، مجمع البيان ، ج 5 ، ص 194 . ( 2 ) تفسير المنار ، ج 12 ، ص 160 . ( 3 ) ما آسمانها و زمين و آنچه را كه در آنهاست نيافريديم جز به حق و براى مدتى معين . سوره احقاف ، آيه 3